репортажа: Јужна Африка

ПО АПАРТХЕЈДОТ – ПОМИРУВАЊЕ

Студиското патување во Јужна Африка беше дел од програмата Страници за меѓусебно разбирање која својот највидлив дел го има во страницата “Меѓутоа” што секој четврток ја објавуваат Дневник, Утрински весник и Факти, како и неделникот Лоби. Претставници на МЦМС, Здружението на новинарите на Македонија и на весниците, имаа прилика да го видат начинот на известувањето во Јужна Африка, функционирањето на печатените, но и на електронските медиуми, да дознаат како тече процесот на помирувањето и како придонесуваат медиумите во тој процес и се разбира да запознаат дел од Африка и нејзините жители. 

Ја познавав Јужна Африка од приказните на оние што ја посетиле, од филмовите за апартхејдот и цр­­ните херои, жртвата на Нелсон Ман­дела и сличните на него.

Посетата создава многу поинаква, многу по­топла, поспектакуларна и пошокантна при­­­казна.

За апартхејдот

Владеењето на апартхејдот во Јужна Афри­ка започнало во 1948 година. Белата, апарт­хејдска влада, го третирала цр­неч­­ко­то население само како ра­ботна рака. Во суш­­ти­на, црнците во Африка во тој период би­ле многу по­малку од тоа.

“Африканерите” (белци-потомци на колонизаторите) биле третирани ка­ко народ и уживале во при­вилегиите на др­жа­ва­та. Ка­ко што вели Клив Емонд, независен медија-тренер, “политиката на апартхејдот е слич­на на политиката на нацистите”. Дека ни­кој не е толку вреден ка­ко белците, Вла­да­та пов­торувала постојано. Таа не пре­пу­ш­­тајќи го на случајот образованието на младите бе­ли генерации, ги подучувала дека од Индијците може да испаднат доббри келнери и собари, а од црнците добри аргати.

Владата имала различна раз­вој­на политика за раз­лич­ни­те категории луѓе.

Црнците биле сметани за привремени ми­нувачи кои ќе се вратат во нивните племенски делови кога ќе немаат работа во индустриските делови.

Во индустриските делови црн­ци­те влегувале со посебни про­пусници. Во градовите мо­же­ле да влезат само оние што имале работа, оние што живееле таму повеќе од 10 години или оние што таму имале имот.

Дури и во затворите белците биле одделе­ни од црнците. Освен што би­ле сместува­ни во различни блокови, за нив се готвело во различни тенџериња, ду­ри и со­др­жи­ната на јадењето значајно се раз­ликувала.

“Никој вистински не ја познава нацијата до­дека не бил во нејзините затвори. На­ци­ја­та не треба да биде судена по тоа ка­ко ги третира високите граѓани, туку и нај­нис­ки­те. Јужна Африка ги тре­ти­ра затворените Афри­кан­ци како животни” ре­кол Нелсон Мандела, пр­ви­от претседател во пост­­апартхејдска Јужна Африка.

Црнците имале поголеми соби во затворите, не за да имаат поголема ко­мо­ција, туку за да бидат сместувани повеќе луѓе во една просторија. Иако делот каде што би­ле сместувани црнците мо­жел да прими 979 ли­ца, во него биле сместени 2.207 затвореници.

Справите за мачење на за­творениците и де­нес сто­јат во затворот, све­до­чеј­ќи. Сви­ре­поста на чу­варите, како и екстремно не­хигиенските усло­ви, го направиле затворот последно жи­­ве­а­лиш­те за многумина затворе­ни­ци.

На­силната смрт не се случувала само зад затворската капија. Кога црнците ќе побарале повеќе права, тоа била доволна провокација и често повод за масовни убист­ва на улиците на предградијата. Притоа, не било важно дали се работи за деца.

На 16 јуни 1976 година црните ученици го започнале протестот против употребата на јазикот “африканс” во наставата (јазикот африканс е наметнат од страна на холандските колонизатори и тој всушност е вештачки јазик базиран на стариот холандски, со англиски примеси). Учениците го доживувале како јазик на поробувачот. “По ѓаволите со африканс”, бил еден од транс­парентите што ги носеле учениците на протестите. Вооружени единствено со нивните училишни униформи кои пока­жу­ва­ле кои се, учениците се движеле по улиците на предградието Совето. Велат де­ка полицијата без предупредување пуш­ти­ла гас и отворила оган на децата. Општа ме­шаница, детски тела што безживотно ле­жат по улиците, викотници кои ви се чини можете да ги слушнете движејќи се низ прос­ториите на Меморијалниот центар “Хектор Питерсон”. Од ѕидовите ве гледаат нивите раширени очи, полни со ужас, не­верување.  Сликата на 13-годишниот Хектор Питерсон чие безживотно раскрвавено тело го носи еден маж, преку Ројтерс го обиколи светот. Хектор бил една од нај­мла­дите жртви на тој 16 јуни. Нео­фи­ци­јал­ни­те податоци велат дека полицијата на апарт­хејдската влада убила 500 деца, наспроти официјаните информации за околу 100 загинати. Целиот свет го виде ужасот на апартхејдскиот режим во Јужна Африка. Сепак, беа потребни уште цели 24 години за да исчезне тој.

 

Совето

Уште пред официјализирањето на политика­та на апартхејдот, за црното население би­ле градени предградија (“тоњнсхип”, во Јуж­на Африка ова подразбира дел од градот каде што живеат црнци) во кои можеле да престојуваат тие додека работеле во гра­до­вите.

Совето (Соутх, Њестерн Тоњнсхип) е едно од најпознатите такви предградија. Неговата изградба започнала во 1932 година и во не­го требало да се сместат црните работ­ни­ци кои биле ангажирани во Јоханесбург или неговата околина.

Совето е лоциран далеку од делот каде што жи­вееле белите луѓе кои не сакале да бидат свесни за сиромаштијата во која жи­вееле нивните црни сограѓани. Совето бил лоциран далеку и од индустискиот град (30 км) каде што работеле црните ра­бот­ници за да го “трошат” времето во превоз до работа и до дома, за што би имале по­малку време за своите семејства, за поправка на своите домови, за образование итн.

Совето денес се простира на територија од 120 км2 и претставува дом за 1.300.000 спо­ред официјалната, односно за 4.000.000 луѓе според неофицијалната ста­тис­тика.

Овде живеел и Нелсон Мандела пред да би­де одведен во затвор и 11 дена откако се вра­тил од затвор. Совето е единственото место во светот каде што на една улица (Вилакази) живееле двајца добитници на Но­бе­ловата награда за мир, Нелсон Мандела и д-р Дезмонд Туту, бискуп на Јоханесбург и претседавач на Комисијата за вистината и помирувањето.

Пред влезот во Совето, нашиот домаќин Та­пе­ло не предупреди дека не треба да ги со­жа­луваме луѓето што ќе ги сретнеме. “Тие се горди и среќни со тоа што го имаат”, ни рече тој. Тогаш не ја сфатив вис­тинската порака на Тапело.

На самиот влез на една од населбите во Совето ја имавме првата средба со неговите жители. Млади луѓе, направиле мало импровизирано пазарче за сувенири. Лицата им се озарени како да виделе стари пријатели што долго не ги сретнале. Ни приоѓаат и не поздравуваат. Добредојдени сме во нивната населба. А населбата е посебна приказна. Најголем дел од жи­­ве­а­лиш­та­та тешко можат да се наречат куќи. Направени се од ламарина и навистина се мали, но секоја има мало беспрекорно чисто дворче. Улиците на Мотсоаледи, како што се вика населбата, не се асфалтирани. Немаат стру­ја ни вода. Владата им обезбедила јав­ни тоалети и по една чешма на се­која улица. Сепак тие се обидуваат да бидат во тек, за малкуте телевизори и за радијата користат акумулатори. Ду­ри 60% од жителите се невработени, ни кажа нашиот водич, и самиот жител на населбата. Вработените главно се ан­га­жи­рани во градежништвото каде што плата­та е околу 1.000 ранди (8.000 МКД). Не­вра­бо­тените се обидуваат да заработат преку тр­гување. Купуваат зеленчук и овошје на големо, го препродаваат на мало.

На заминување повторно ги сретнавме умет­ниците на населбата, барем така се прет­ставија повеќето од младите луѓе кои ги продаваа сувенирите. Воведувајќи н$ во уш­те една африканска уметност, “ценкање­то”, ни продадоа дел од нивната уметност нераскинливо поврзана со Јужна Африка.

Помирување

Крајот на апартхејдот се случил во 1990 го­ди­на. Претседателот Де Клерк го објавил уки­нувањето на забраната за дејствување на Африканскиот национален конгрес, Па­на­фриканскиот конгрес и на Јуж­но­фри­кан­ска­та комунистичка партија. Нелсон Ман­де­ла по 27 години затвор бил ослободен на 11 февруари 1990 година. Ова требало да би­де најава за новите, подобри времиња за црното население на Јужна Африка.

“Ние, народот на Јужна Африка, пре­по­зна­вај­ќи ја неправдата во нашето минато, во чест на оние што страдаа за правдата и сло­бо­дата на нашата земја, почитувајќи ги оние што работеа за да ја изградат и раз­ви­јат нашата земја и верувајќи дека Јужна Аф­рика им припаѓа на сите што живеат во неа, обединети во нашите различности...” ва­ка започнува преамбулата на Уставот на Јужна Африка кој Јужноафриканците го сметаат за демократски акт што ги гарантира слободите и правата на граѓаните на нив­ната земја. Донесувањето на Уставот во 1994 година ги отвори демократските процеси во кои расчистувањето со минатото и дознавањето на вистината за апартхејдот ќе има главна улога. Вистината за Јуж­но­афри­канците е императив во процесот на помирување. Овој процес, пак, за нас од Бал­­канот отвори многу недоумици и чу­­де­ња кои главно беа поврзани со менталитетот на нашите домаќини, толку различен од нашиот.

Агнес

Агнес беше нашата домаќинка во една од најсиромашните куќи, ако тоа воопшто може да се нарече куќа, во населбата Мотсоаледи во Совето. Ја затекнавме како готви ручек на парафинско шпоретче затоа што во нејзиниот дом нема струја. Нејзините три деца стари 9, 11 и 13 години своите лекции ги учат на парафински ламби. Куќата која има 20-30 м2 е направена од ламарина, а преградните ѕидови помеѓу кујната и спалната се од лесонит. Агнес ни кажа дека за ручек готви само зеленчук, месото е луксуз во нивниот дом.

Агнес е вдовица, работи само еден ден во неделата и заработува 80 ранди (640 МКД).  Дугите денови се занимава со трговија, купува и препродава за да заработи некоја пара. При престојот во куќата на Агнес, н$ изненади ѕвонењето на мобилниот телефон. Агнес вели дека мора да го има ако сака да ја најдат оние на кои им треба работник.

  

Гонце Јаковлеска